Godshuis vol met gilde-altaren

Hij staat een beetje scheef, maar gaat dan ook al jaren mee. Wat maakt de Zuider- of Sint Pancras-kerk in Enkhuizen eigenlijk zo bijzonder? En hoe verdragen verleden en heden, kerkgangers en toeristen, rotsvaste riten en nieuwe gebruiken zich met elkaar? Radiomaker Nico Lieshout krijgt van dominee Idelette Otten en kerkgids Josette Vermeulen antwoorden op al zijn vragen.

"Als eerste stond er de Sint Pancraskapel. De bouw is begonnen in 1423 en dat is nog steeds het oudste gedeelte van de kerk", begint Otten. Naadloos vult Vermeulen haar aan: "De kapel was een vervanging van de katholieke kapel die de vissers buitendijks hadden gebouwd. Die is verdwenen door een aantal stormvloeden."
Dat de kapel uiteindelijk uitgroeide tot een behoorlijke kerk, had alles te maken met de boeren van Gommerskarspel. "Die hadden ook zo'n kapelletje, maar dat was afgebrand. Vervolgens begonnen zij een hele grote kerk te bouwen: de Westerkerk. Zo kon het gebeuren dat boeren en vissers tegen elkaar op gingen bouwen."

Otten heeft nog steeds ontzag voor de inspanningen die mensen zich getroost hebben bij het bouwen van de kerk. "Men had zo verschrikkelijk veel over voor het bouwen van een godshuis. Hele generaties werkten aan iets, waarvan ze de voltooiing niet eens meemaakten. Dat vind ik een mooi beeld. En dat alles ter ere van God. Of misschien ook wel gewoon voor het geld, dat kan natuurlijk ook."

De kerk is in delen gerealiseerd. Vermeulen: "Het heeft meer dan honderd jaar geduurd voor hij helemaal af was. Zolang er geld was, werd er gebouwd. Zo waren op een gegeven moment het koor en het eerste gedeelte in zoverre klaar, dat er Latijnse missen gehouden konden worden. Toen is men weer een hele tijd gestopt en moest er eerst geld binnenkomen."

Toen de kerk af was, is begin zestiende eeuw nog de zogeheten kruiskamer neergezet. "Als een soort uitbouwtje." Dat ging deels ten koste van de schitterende plafondschilderingen uit 1485. "Die zaten dus nog maar zo'n dertig jaar op het plafond en toen ging de zaag er alweer in om de kruiskamer te kunnen bouwen. Eigenlijk ontzettend jammer", vindt Otten.

In vroeger tijden stond de kerk echter vooral bekend om zijn vele gilde-altaren. "Het schijnt dat elk gilde hier zijn eigen altaar had. Dat zal de kerk ook vast wel inkomsten hebben opgeleverd. Net zoals de regenwaterbak voor de toren. Daarin werd al het regenwater verzameld en mensen konden dan voor een paar centen hun emmertje water komen halen."

In dezelfde periode werd de kerk ook gebruikt als gemeenschapshuis. "Men hing er zelfs de was op of liet er de netten drogen. Hoe het er aan toe ging, kun je nog wel zien op oude schilderijen van de Oude Kerk in Amsterdam", vertelt Otten. "Dat het ook gebeurde in een plaats als Enkhuizen, met veel visserij en schepen, is niet zo gek", meent Vermeulen. "Een kerk was vaak het enige grote gebouw. Zeker 's winters werd daar gebruik van gemaakt."

Concerten

Maar ook vandaag de dag is de Zuiderkerk volgens Otten nog altijd een multifunctioneel gebouw. "Er worden concerten gegeven en toeristen komen de kerk bezichtigen vanwege het cultuurhistorisch belang. Ik zou ook willen dat er meer geëxposeerd werd. Toch ben ik wel blij dat de kerk in eerste instantie nog steeds voor de eredienst op zondag gebruikt wordt."
Dat laatste blijft ook zo. "We kunnen dat gelukkig hoog houden, doordat we als hervormde gemeente zelf ook eigenaar zijn van het gebouw. Omdat het zo moeilijk is om monumenten te onderhouden, worden de meeste kerken eigendom van een stichting. Die verhuren de kerk dan ook aan anderen. Dan kan het dus wel eens gebeuren, dat je op zondagmorgen nog tussen de partyballonnen zit."

De 'Monumentale herinneringen' over de Zuiderkerk wordt zondag tussen 10 en 11 uur uitgezonden op Radio Enkhuizen en herhaald op maandag 4 juni (19-20 uur) en maandag 25 juni (19-20 uur). De kerk is op doordeweekse dagen van 13.30 tot 17 uur geopend voor publiek. Elke woensdag is er onder het motto 'Even stil wezen' om 12 uur een oecumenisch middaggebed.

Enkhuizer Courant, 1 juni 2007
'Monumentale herinneringen'